Ośrodek Fukudenkai w Tokio w XX wieku

Pomoc udzielona przez Japonię polskim dzieciom ewakuowanym z Syberii przypadła na moment kształtowania się oficjalnych relacji polsko-japońskich. Japonia uznała niepodległe państwo polskie 6 marca 1919 roku, a w sierpniu 1920 roku listy uwierzytelniające w Tokio złożył pierwszy wysłannik rządu RP, Józef Targowski. Wkrótce potem, w maju 1921 roku, otwarto japońską placówkę dyplomatyczną w Warszawie, na czele której stanął Toshitsune Kawakami.

Japonia początku XX wieku znajdowała się w fazie intensywnych przemian zapoczątkowanych restauracją Meiji, a w okresie demokracji Taishō (1912–1926) kontynuowała proces modernizacji, rozwoju kapitalistycznej gospodarki i stopniowego otwierania się na świat. Po I wojnie światowej kraj ten należał do zwycięskiego obozu ententy, brał udział w konferencji pokojowej w Wersalu i w 1920 roku stał się jednym z państw-założycieli Ligi Narodów. W tym właśnie kontekście politycznym i kulturowym doszło do bezprecedensowej akcji humanitarnej wobec polskich dzieci.

Polskie dzieci syberyjskie, przybyły do Japonii w pięciu transportach, znalazły się pod opieką Japońskiego Czerwonego Krzyża, kierowanego wówczas przez Tadanoriego Ishigurę oraz Shigenobu Hirayamę. Decyzja o udzieleniu pomocy zapadła na najwyższym szczeblu organizacyjnym, a jej realizacją zajmował się m.in. profesor Ichiro Okakura, pełniący rolę łącznika między Japońskim Czerwonym Krzyżem a Polskim Komitetem Ratunkowym. Na co dzień przebywał on z dziećmi, utrzymywał stały kontakt z Anną Bielkiewicz i wspierał ją zarówno organizacyjnie, jak i kulturowo.

Bezpośrednie zaplecze bytowe dla dzieci zapewnił sąsiadujący ze szpitalem Japońskiego Czerwonego Krzyża sierociniec buddyjskiego towarzystwa dobroczynnego Fukudenkai. Ośrodek ten, założony w 1879 roku przez wspólnoty buddyjskie jako instytucja pomocy sierotom i ubogim dzieciom, dysponował rozległym kampusem z ogrodem i placem zabaw oraz dogodnym dostępem do infrastruktury medycznej i transportowej. 

Pierwszym miejscem zetknięcia dzieci z Japonią był port Tsuruga – symboliczna „brama Wschodu”. Wspomnienia dzieci z momentu przybycia opisują ciszę po zatrzymaniu statku, widok gór i białych domów, kąpiel w gorącej wodzie, dezynfekcję odzieży oraz pierwsze ciepłe posiłki.
Rankiem 20 lipca 1920 roku pierwsza grupa 56 dzieci wraz z opiekunami opuściła Władywostok na statku Chikuzen Maru i dwa dni później dotarła do Tsurugi, gdzie dzieci obdarowywano prezentami, zabierano do parku Matsubara i żegnano pieśniami patriotycznymi. Następnie koleją przewieziono je do Tokio, gdzie 23 lipca rano dotarły na dworzec i pieszo udały się do Fukudenkai.

Codzienne życie dzieci w Fukudenkai podporządkowane było jasno określonemu rytmowi, modyfikowanemu jedynie w dni szczególnych wydarzeń. Posiłki przygotowywali polscy opiekunowie, uwzględniając potrzeby zdrowotne i przyzwyczajenia dzieci. Dzienny koszt wyżywienia jednego dziecka wynosił 70 senów, a menu obejmowało m.in. chleb z dżemem, mleko, kakao, ziemniaki, zupy i duszone mięso.
Do opieki nad dziesięciorgiem dzieci przydzielano jednego opiekuna odpowiedzialnego za wychowanie, edukację i prowadzenie gospodarstwa, przy czym starsze dzieci pomagały w obowiązkach. W każdą niedzielę dzieci uczestniczyły w nabożeństwach w kościele katolickim Azabu, pod opieką członków Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży.

Istotnym elementem pobytu było współzamieszkiwanie dzieci polskich i japońskich, które szybko zaowocowało nawiązywaniem przyjaźni, wspólnymi zabawami i spontaniczną komunikacją. Anna Bielkiewicz wspominała, że japońskie dzieci po pewnym czasie witały ją po polsku, a relacje między personelem obu narodowości cechowała życzliwość i harmonia.

Dzieci wzbudzały ogromne zainteresowanie tokijskiej opinii publicznej.
Odwiedzały je organizacje kobiece, duchowni buddyjscy i katoliccy, studenci, osoby prywatne, a także dwór cesarski. Szczególną rolę odegrała cesarzowa Teimei, która kilkukrotnie interesowała się losem dzieci, odwiedziła je w szpitalu Japońskiego Czerwonego Krzyża, wręczyła im słodycze oraz dopuściła do bezprecedensowego skrócenia dystansu ceremonialnego podczas audiencji. Spotkanie to stało się impulsem do napisania przez Annę Bielkiewicz listu dziękczynnego, sporządzonego w wyszukanej formie japońskiej korespondencji urzędowej, zapisanego pismem kuzushi i zawierającego elementy hentaigany. Dokument ten został odnaleziony dopiero w 2019 roku w Bibliotece Jagiellońskiej i po raz pierwszy podany do publicznej wiadomości.

Pobyt dzieci w Japonii obfitował w wydarzenia rekreacyjne i edukacyjne: wizyty w zoo Ueno, muzeach, wycieczki do Nikko, rejsy po rzece Tamagawa, spotkania z artystami, koncerty i festiwale muzyczne, w tym występ na Uniwersytecie Keio, gdzie dzieci zaprezentowały polskie tańce ludowe. Zapraszano je także do prywatnych rezydencji, m.in. baronowej Mouri, oraz do świątyń buddyjskich, gdzie otrzymywały błogosławieństwa i drobne podarunki.

Równolegle zapewniono intensywną opiekę medyczną. Lekarze i pielęgniarki regularnie badali dzieci, a przypadki chorób – od przeziębień po ciężkie schorzenia zakaźne – leczono w szpitalach Japońskiego Czerwonego Krzyża w Tokio i Osace. W czasie epidemii duru brzusznego w 1921 roku wprowadzono skuteczne środki kwarantanny, dzięki którym dzieci uniknęły ofiar śmiertelnych. Jedyną tragiczną stratą była śmierć młodej pielęgniarki Fumi Matsuzawa, która zaraziła się tyfusem i zmarła po wyjeździe dzieci z Japonii.

Fukudenkai współcześnie

Obecnie w tym samym miejscu (Hiroo, dzielnica Shibuya w Tokio) Fukudenkai prowadzi dom dziecka, ośrodek dla osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi oraz placówki opieki nad osobami starszymi.

Na skutek burzliwych przemian politycznych i społecznych XX wieku pamięć o udzielonej 100 lat temu pomocy stopniowo przygasła. Co istotne, z czasem nawet w samym Fukudenkai nie wszyscy łączyli codzienną działalność ośrodka z epizodem przyjęcia i opieki nad polskimi dziećmi z Syberii.

Do ponownego odkrycia tej historii doszło w 2010 roku. Ówczesna ambasador RP w Japonii, Jadwiga Maria Rodowicz-Czechowska, natrafiła na Fukudenkai przypadkowo podczas porannego joggingu. Znając dzieje Dzieci Syberyjskich, niezwłocznie skontaktowała się z ośrodkiem – co stało się impulsem do odnowienia kontaktów i rozpoczęcia współpracy z polską stroną.

Od tego momentu Fukudenkai zaczęło konsekwentniej pielęgnować pamięć o wydarzeniach z lat 20., a także rozwijać działania edukacyjne i upamiętniające, w które angażują się historycy, badacze oraz przedstawiciele instytucji publicznych.

Ważną rolę w tym procesie odgrywa obecny prezes Fukudenkai, Takaaki Ohta, który – obok działalności opiekuńczej – wspiera inicjatywy ukierunkowane na odnajdywanie potomków Dzieci Syberyjskich i podtrzymywanie relacji polsko-japońskich wokół tej historii.

W ostatnich latach odbyły się spotkania potomków i uroczystości rocznicowe w Polsce i w Japonii, a także wyjazdy śladami miejsc związanych z pobytem dzieci sprzed wieku.

Od 2022 roku Fukudenkai inicjuje i współorganizuje cykliczne wydarzenia integrujące potomków Dzieci Syberyjskich oraz osoby zaangażowane w podtrzymywanie pamięci o historii akcji ratunkowej z lat 1920–1921.
Pierwsza uroczystość tego nowego etapu działań odbyła się w 2022 roku w Ambasadzie Japonii w Warszawie i została zorganizowana przez Fukudenkai we współpracy z Ambasadą Japonii. Jej celem było połączenie odnalezionych potomków Dzieci Syberyjskich oraz zapoczątkowanie stałej platformy kontaktu i współpracy.

Kolejnym ważnym momentem była oficjalna Ceremonia upamiętnienia setnej rocznicy powrotu Dzieci Syberyjskich do Polski, która odbyła się w 2023 roku w Polsce. Rok później, w 2024 roku w Japonii zorganizowano Ceremonię upamiętnienia setnej rocznicy przybycia Dzieci Syberyjskich do Japonii, połączoną z wyjazdem studyjno-pamięciowym „śladami Dzieci Syberyjskich” dla chętnych potomków. W ramach tego wyjazdu potomkowie odwiedzili miejsca, w których ich przodkowie przebywali sto lat wcześniej, m.in. ośrodki opieki oraz przestrzenie związane z pobytem dzieci w Tokio i innych regionach Japonii.

Od 2023 roku wydarzenia te funkcjonują pod wspólną nazwą „Sakura no Kai”, jako – w miarę możliwości – coroczne spotkania potomków Dzieci Syberyjskich. Ich trzecia edycja odbyła się 17 października 2025 roku w Rezydencji Ambasadora Japonii w Warszawie, z udziałem prezesa Fukudenkai – Takaaki Ohta, oraz Przewodniczącej Komitetu Honorowego Fukudenkai – Akie Abe.Spotkanie to połączone było z oficjalnymi rozmowami i wydarzeniami dyplomatycznymi, a także z bezpośrednimi spotkaniami potomków, oraz stanowiło okazję do poznania nowego Ambasadora Japonii w Polsce – Akira Kono, co dodatkowo wzmocniło wymiar międzypokoleniowego dialogu i współpracy polsko-japońskiej.

Istotnym elementem współczesnej działalności Fukudenkai są również inicjatywy o charakterze edukacyjnym i społecznym. Ośrodek uczestniczy w międzynarodowych programach sportowych dla dzieci z domów dziecka, regularnie wysyłając zespoły wychowanków z Tokio do Polski na międzynarodowy turniej piłkarski, co sprzyja zdobywaniu doświadczeń międzynarodowych oraz nawiązywaniu trwałych relacji rówieśniczych. Fukudenkai odwołuje się także do myśli pedagogicznej Janusza Korczaka, traktując jego postulaty dotyczące praw dziecka i godności wychowania jako istotny punkt odniesienia dla współczesnej praktyki opiekuńczej; w tym kontekście realizowane są szkolenia oraz wymiana doświadczeń z partnerami w Polsce.

Równolegle Fukudenkai odpowiada na aktualne potrzeby pomocy humanitarnej. Od lutego 2022 roku ośrodek – dzięki darowiznom społeczeństwa japońskiego oraz przy wsparciu instytucjonalnym – aktywnie wspiera uchodźców z Ukrainy przebywających w Polsce, finansując naukę języka polskiego, udzielając pomocy materialnej i finansowej w początkowym okresie pobytu, zapewniając odzież zimową po ucieczce oraz podejmując działania sprzyjające integracji społecznej i usamodzielnieniu.

W ten sposób Fukudenkai podkreśla ciągłość swojej misji – od opieki nad polskimi dziećmi syberyjskimi 100 lat temu, po współczesne działania solidarnościowe.

Oficjalna strona internetowa:

http://www.fukudenkai.or.jp/

Tekst wykorzystuje następujące źródła:

• Theiss Wiesław, Dzieci Syberyjskie 1919–2019, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Kraków 2020.
• Przybyłe z Syberii. Życie polskich dzieci w Japonii – projekt pomocy Japońskiego Czerwonego Krzyża w latach 1920–1922, opracowanie: Grupa Badawcza nad Historią Fukudenkai (Eiko Uto, Tsuyoshi Ogasawara, Akio Sakurai, Riichi Sugeta, Aoi Murakami), Ośrodek Pomocy Społecznej Fukudenkai, Tokio, wrzesień 2023.